Với vai trò là Chủ tịch mạng lưới VNGO-FLEGT, SRD đã tích cực điều phối và tổ chức các hoạt động nhằm thúc đẩy và tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự Việt Nam trong tiến trình đàm phán Hiệp định đối tác tự nguyện (VPA) giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu (EU).

 Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu bài viết của Bà Vũ Thị Bích Hợp – Giám đốc SRD, Chủ tịch mạng lưới VNGO-FLEGT, và ông Rudi Kohnert – Chuyên gia từ tổ chức Fern, về chủ để này.

 Hiệp định đối tác tự nguyện Việt nam và EU được chào đón một cách thận trọng

Tác giả: Bà Vũ Thi Bích Hợp – Giám đốc Trung tâm Phát triển Nông thôn bền vững (SRD) và Ông Rudi Kohnert – Chuyên gia từ Tổ chức Fern

Bà Vũ Thi Bích Hợp – Giám đốc Trung tâm Phát triển Nông thôn bền vững (SRD)

 Ông Rudi Kohnert – Chuyên gia từ Tổ chức Fern

Vào ngày 18/11/2016, cuộc chiến bảo vệ rừng tại Việt Nam đã đạt tới một dấu mốc quan trọng.

 Liên minh châu Âu (EU) và Việt Nam đã đồng ý về mặt nguyên tắc Hiệp định Đối tác tự nguyện (VPA), qua đó thiết lập một khuôn khổ pháp lý nhằm thúc đẩy việc khai thác gỗ hợp pháp cũng như đảm bảo rằng việc quản lý và bảo vệ rừng trong phạm vi quốc gia được thực hiện phù hợp với các quy định pháp luật về xã hội và môi trường; đồng thời các sản phẩm gỗ của Việt Nam là hợp pháp.

Điều đáng ghi nhận là ban đầu Việt Nam chỉ quan tâm đến đàm phán một Hiệp định nhằm giải quyết những vấn đề về quản trị rừng và khai thác gỗ bất hợp pháp. Nhưng sau một thời gian cân nhắc, chính phủ Việt Nam đã trưng cầu ý kiến của các tổ chức xã hội dân sự (CSOs) nhằm đảm bảo rằng, những gì đã được thảo luận và đàm phán là kết quả của sự đồng thuận giữa các bên, có vai trò thiết yếu trong Hiệp định này – đó chính là những cộng đồng có nguồn sinh kế dựa vào rừng ở Việt Nam.

Quang cảnh buổi họp báo Công bố chung kết thúc cơ bản đàm phán Hiệp định đối tác tự nguyện về FLEGT giữa Việt Nam và EU vào tháng 11/2016 

 Những bước đột phá muộn màng và những câu hỏi còn bỏ ngỏ

 Trên nhiều phương diện, một Hiệp định được thiết kế nhằm đảm bảo rằng các sản phẩm gỗ xuất khẩu từ Việt Nam đều có thể truy xuất nguồn gốc hợp pháp chính là một dấu mốc quan trọng. Fern hoan nghênh một số bước đột phá vào phút cuối giúp tạo nên hướng đi cho Hiệp định, ví dụ như: quốc gia khai thác gỗ được đưa vào định nghĩa gỗ hợp pháp của Hiệp định; hệ thống đảm bảo gỗ hợp pháp (TLAS) áp dụng cho toàn bộ các sản phẩm xuất khẩu từ Việt Nam đi tất cả các thị trường; và sứ mệnh của "tổ chức đánh giá độc lập" bao gồm cả quá trình tiếp nhận ý kiến từ các bên liên quan. Tuy nhiên vẫn còn những câu hỏi còn bỏ ngỏ, chẳng hạn như trong thực tế, VPA sẽ được thực hiện như thế nào? Làm thế nào để VPA giúp đạt được những mục tiêu về xã hội và môi trường?

Việt Nam chính thức cam kết sẽ thiết lập một hệ thống đủ mạnh, đáng tin cậy, bao gồm những cơ chế hữu hiệu để phát hiện các vi phạm và đảm bảo việc thực thi pháp luật cũng như "khuyến khích sự tham gia của các bên liên quan". Mặc dù như vậy, các tổ chức xã hội dân sự chưa có một vị trí rõ ràng trong Hiệp định bởi vì, không như các cuộc đàm phán VPA khác, các văn bản VPA của Việt Nam chỉ được chia sẻ với một vài bên liên quan chủ chốt một cách hạn chế và thiếu kịp thời.
Các tổ chức xã hội dân sự chỉ được chia sẻ một số bản phụ lục đã được lựa chọn – và bản phụ lục chính yếu, chi tiết hóa những thông tin gì cần được phát hành ra công chúng, lại không được chia sẻ. Những vấn đề khác bao gồm: các bản phụ lục chỉ được chia sẻ vào ngày 21/10/2016 bằng tiếng Việt trong khi phiên bản điện tử lại không có sẵn khiến các nhóm độc lập quan tâm đến VPA ở Việt Nam không thể tiếp nhận, phân tích và góp ý cho các văn bản này. Điều này đã làm thấp đi những tiêu chuẩn mà các Hiệp định đối tác tự nguyện khác đã thiết lập, cả về khía cạnh tiến trình lẫn khả năng của Hiệp định trong việc giải quyết một cách hiệu quả vấn đề khai thác và thương mại gỗ bất hợp pháp.
Đáng ngại là điều này sẽ gửi đi một thông điệp sai lệch đến những nước đang trong quá trình đàm phán Hiệp định VPA đồng thời gây bất bình cho các nước đã đạt được thỏa thuận thông qua những tiến trình đảm bảo sự tham gia.

Giám sát độc lập một cách thực chất?

Câu hỏi về nghĩa vụ mà chính quyền các cấp của Việt Nam phải giải quyết đối với những khiếu nại liên quan đến những vụ việc vi phạm đang được quan tâm đặc biệt.
Việc không có sự đảm bảo từ những nhà giám sát độc lập một cách thực sự với chính phủ khiến người ta e ngại rằng VPA có thể chỉ đơn thuần là một chứng chỉ để cho các doanh nghiệp mượn một cách hợp pháp như thường xảy ra lâu nay mà thôi. Đối tác của Fern, là Chủ tịch của mạng lưới các tổ chức Phi chính phủ Việt Nam về FLEGT, phát biểu trong một cuộc họp gần đây với Karmenu Vella, Cao ủy về Môi trường - các vấn đề về Hàng hải và Thủy sản của Ủy ban châu Âu, rằng, 90% của xấp xỉ 1,4 triệu hộ gia đình tham gia các hoạt động khai thác, vận chuyển, mua bán và chế biến gỗ không có khả năng tuân thủ các tiêu chí về gỗ hợp pháp, và vì thế, sẽ tốt hơn nếu có hàng ngàn cặp mắt ngay tại cộng đồng giúp giám sát khả năng tuân thủ hơn là chỉ dựa vào công nghệ và những lực lượng giám sát của nhà nước.

Bà Vũ Thị Bích Hợp (đầu tiên,từ bên phải sang), Chủ tịch Ban điều hành mạng lưới VNGO-FLEGT, tham gia Hội thảo tham vấn Quốc gia về Hiệp định VPA/FLEGT, tháng 11/2016

Không giống như những quốc gia nơi mà tiến trình đàm phán VPA đã được thực hiện, vẫn còn có những trở ngại và thách thức nhất định cho tiến trình này ở Việt Nam. Các tổ chức xã hội dân sự vẫn được mời bày tỏ ý kiến, và những nghiên cứu của họ về các tác động tiềm tàng của VPA đến sinh kế của những cộng đồng dễ bị tổn thương cũng đã được quan tâm phần nào; tuy nhiên, có vẻ như những ý kiến trái chiều với bản thảo VPA vẫn chưa được xem xét một cách thấu đáo.Thật khó để hình dung điều này sẽ thay đổi như thế nào trong quá trình triển khai thực hiện nếu như trong tiến trình đàm phán, vai trò chính thống của các bên liên quan không thuộc chính phủ vẫn chưa được ghi nhận."

Vẫn còn một chặng đường dài phải đi

Liên minh châu Âu đã thừa nhận rằng Hiệp định đối tác tự nguyện (VPA) vẫn chưa thật sự sẵn sàng để đưa vào triển khai thực hiện. Còn có những hạn chế lớn về năng lực, và một yếu tố quan trọng của Hệ thống đảm bảo gỗ hợp pháp (TLAS) là phương pháp tiếp cận dựa vào rủi ro; trong khi một số văn bản pháp luật liên quan vẫn đang trong quá trình xây dựng. Việc xác minh gỗ nhập khẩu dựa vào những bản tự kê khai của các nhà nhập khẩu nhằm thể hiện trách nhiệm giải trình; và một hệ thống dựa vào Hải quan mà chỉ kiểm tra thực tế lô hàng khi cần thiết, vì thế, khiến cho người ta hoài nghi.
Những vấn đề liên quan như: cơ chế khiếu nại và nghĩa vụ giải quyết khiếu nại; giám sát xuyên biên giới và những thông tin nào nên được công khai cần phải được giải quyết trước khi Hiệp định đối tác tự nguyện được triển khai trong thực tế.